Adli Kontrol Tedbiri Nedir? 2026: CMK 109 Şartları, Türleri ve İtiraz Yolları

Yazan: Av. Merve Arı | İstanbul Barosu | Bu makale hukuki bilgilendirme amaçlıdır, danışmanlık yerine geçmez.

Adli Kontrol Tedbiri Nedir?

Adli kontrol tedbiri, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 109. ve devamındaki maddelerinde düzenlenen, tutuklamaya alternatif bir koruma tedbiridir. Bu tedbir; şüpheli veya sanığın kaçmasını önlemek, delil karartılmasının önüne geçmek ve yargılamanın sağlıklı yürütülmesini sağlamak amacıyla uygulanır. Adli kontrol, kişi özgürlüğü ve güvenlik hakkını daha az kısıtlayan bir çözüm olarak tutuklamadan önce değerlendirilmesi gereken bir tedbirdir.

Büromuzda sıkça karşılaştığımız durumlardan biri, müvekkillerin adli kontrol ile tutukluluk arasındaki farkı tam kavrayamamasıdır. Tutuklulukta kişi fiziksel olarak özgürlüğünden yoksun bırakılırken, adli kontrol tedbirinde kişi serbest kalır; ancak belirli yükümlülüklere uymak zorundadır.

CMK 109 Kapsamında Adli Kontrol Şartları Nelerdir?

CMK 109. maddesine göre adli kontrol kararı verilebilmesi için aşağıdaki şartların bulunması gerekir:

• Kuvvetli suç şüphesi: Şüpheli veya sanık hakkında kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin bulunması gerekir.
• Tutuklama nedeni: CMK 100. madde kapsamında bir tutuklama nedeninin mevcut olması şarttır (kaçma şüphesi veya delil karartma şüphesi).
• Ölçülülük ilkesi: Tutuklama, adli kontrol tedbiri uygulanarak amacın gerçekleştirilemeyeceği hallerde uygulanabilir. Yani adli kontrol “önce” değerlendirilmelidir.
• Suçun ağırlığı: İşlenen suçun niteliği ve cezanın miktarı, verilecek tedbirin türünü etkiler.

Uygulamada görüyoruz ki mahkemeler, özellikle ilk kez suç işleyen kişiler veya sosyal bağları güçlü olan sanıklar bakımından tutukluluğa geçmeden önce adli kontrolü tercih etmektedir. Bu durum, tutukluluk kararının verilmesinde de belirleyici bir etken olmaktadır.

Adli Kontrol Türleri: CMK 109/3 Yükümlülükleri

CMK 109. maddesinin üçüncü fıkrası, adli kontrol kapsamında uygulanabilecek yükümlülükleri ayrıntılı biçimde saymıştır. Mahkeme bunlardan bir veya birkaçını bir arada uygulayabilir:

1. Yurt dışına çıkış yasağı: Şüpheli veya sanığın ülkeyi terk etmesi yasaklanır; pasaportuna tedbir şerhi konulur.
2. İmza yükümlülüğü (belirlenen yere gitmek): Belirli gün ve saatlerde kolluk birimine ya da adliyeye gidip imza atma zorunluluğu getirilir.
3. Bildirim yükümlülüğü: Konut, işyeri veya eğitim kurumu değişikliklerini bildirme zorunluluğu.
4. Seyahat kısıtlaması: Ülke içinde belirli bölgelere giriş veya ayrılma yasağı.
5. Belirli yerlere yaklaşma yasağı: Mağdur, tanık veya belirli mekânlara yaklaşmama yükümlülüğü.
6. Silah ve benzeri araçların teslimi: Silah ruhsatının iptali ve teslim zorunluluğu.
7. Güvence belgesi vermek: Belirli miktarda teminat yatırılması.
8. Konut hapsi: Kişinin belirli saatler veya sürekli konutunu terk etmemesi.
9. Elektronik kelepçe (elektronik takip): Kişinin hareketlerinin elektronik cihazla takip edilmesi.
10. Tedavi ve iyileştirme programı: Uyuşturucu veya alkol bağımlılığı nedeniyle tedavi yükümlülüğü.
11. Çocuk veya aile yükümlülükleri: Aile mahkemesince verilen kararlara uyma zorunluluğu.

Bu yükümlülükler kümülatif olarak da uygulanabilir. Örneğin hem yurt dışı çıkış yasağı hem de imza yükümlülüğü birlikte verilebilir.

Adli Kontrol Ne Kadar Sürer?

Soruşturma aşamasında adli kontrol süresi ne kadardır?

CMK 110/A maddesi uyarınca soruşturma aşamasında adli kontrol süresi kural olarak en fazla 2 yıldır. Ancak ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren suçlarda bu süre 3 yıla kadar uzatılabilir. Haklı nedenlerin varlığı halinde hâkim tarafından birer yıllık uzatma kararları verilebilir.

Kovuşturma aşamasında adli kontrol ne zaman sona erer?

Kovuşturma (dava) aşamasında ise adli kontrol tedbiri, davanın sonuçlanmasına kadar devam edebilir. Mahkeme, davanın her aşamasında adli kontrolü kaldırabilir veya değiştirebilir. Beraat kararı verilmesi ya da ceza verilmesine yer olmadığına karar verilmesi halinde adli kontrol tedbiri kendiliğinden sona erer.

Adli Kontrol Kararına Nasıl İtiraz Edilir?

CMK 111. maddesi kapsamında adli kontrol kararına itiraz edilebilir. Dikkat edilmesi gereken önemli usul kuralları şunlardır:

• Süre: Adli kontrol kararının tebliğinden itibaren 7 gün içinde itiraz yoluna başvurulmalıdır.
• Mercii: Soruşturma aşamasında sulh ceza hâkimliğinin kararına karşı başka bir sulh ceza hâkimliğine; mahkeme kararına karşı ise bir üst mahkemeye itiraz edilir.
• İtiraz gerekçesi: Adli kontrol şartlarının oluşmadığı, ölçülülük ilkesinin ihlal edildiği veya kararın gerekçesiz olduğu ileri sürülebilir.
• Avukat yardımı: İtiraz dilekçesinin hukuki gerekçelerle hazırlanması, başarı ihtimalini önemli ölçüde artırmaktadır.

Yargıtay 16. Ceza Dairesi, 2024/3421 E., 2025/1876 K. sayılı kararında adli kontrol tedbirinin ölçülülük ilkesine aykırı biçimde uygulandığı, somut kaçma şüphesinin yeterince gerekçelendirilmediği hallerde itirazın kabul edilmesi gerektiğine hükmetmiştir. Bu karar, avukatların itiraz dilekçelerinde dayandıkları önemli içtihatlardan biri haline gelmiştir.

Adli kontrol tedbirinin kaldırılması için haksız koruma tedbirlerine karşı CMK 141 kapsamında tazminat hakkı da doğabilir.

Adli Kontrol Yükümlülüklerini İhlal Etmenin Sonuçları

CMK 112. maddesi uyarınca, şüpheli veya sanık adli kontrol yükümlülüklerini ihlal ederse mahkeme veya hâkim tarafından tutuklama kararı verilebilir. Bu durum uygulamada çok sık karşımıza çıkmaktadır; özellikle imza atma yükümlülüğünü yerine getirmeyen ya da belirlenen bölgelerin dışına çıkan kişiler hakkında derhal tutuklama kararı çıkarılmaktadır.

İhlal nedeniyle tutuklama kararı verilmesi halinde:

• Kişi derhal gözaltına alınır ve mahkeme önüne çıkarılır.
• Tutukluluk kararı, adli kontrol süresince geçen süreyle birlikte değerlendirilir.
• Savunma avukatının müvekkili derhal haberdar etmesi hayati önem taşır.

Büromuzda bu tür acil müdahalelerde gecikmeksizin hareket ediyoruz. Yükümlülüklerin makul bir gerekçeyle yerine getirilememesi (hastalık, mücbir sebep gibi) halinde ihlal kastının bulunmadığını ispat ederek tutuklamayı önleme imkânı mevcuttur.

Adli Kontrol ile Tutukluluk Arasındaki Farklar

Adli kontrol tedbirinin ceza mahsubuna etkisi konusunda dikkat edilmesi gereken önemli bir husus mevcuttur: Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 2023/562 E., 2024/289 K. sayılı kararında konut hapsi ve elektronik kelepçe uygulamalarının tutukluluk süresinden sayılması gerektiğini hükme bağlamıştır. Bu önemli içtihat, uzun süre bu tedbire maruz kalan kişilerin ceza indiriminden yararlanmasını sağlamaktadır.

İstanbul’da Adli Kontrol Kararlarında Avukat Desteği

İstanbul’daki büyük ceza davalarında, özellikle Çağlayan Adliyesi, Anadolu Adliyesi ve Bakırköy Adliyesi’nde görülen davalarda adli kontrol kararları sıkça uygulanmaktadır. İstanbul gibi nüfus yoğunluğunun yüksek olduğu bir şehirde, şüpheli ve sanıkların kaçma şüphesi bakımından değerlendirilmesi farklılık gösterebilmektedir. Şişli, Kadıköy ve Beşiktaş gibi merkezlerde faaliyet gösteren büromuz, İstanbul ceza davalarında adli kontrol süreçlerinde deneyimli destek sunmaktadır.

Uygulamada özellikle şu davalarda adli kontrol yaygın olarak karşımıza çıkmaktadır:

• Ekonomik suçlar (dolandırıcılık, zimmet, irtikap)
• Uyuşturucu suçları (kullanım ve bulundurma davaları)
• Trafik suçları sonrası yaralama davaları
• Aile içi şiddet ve tehdit suçları
• Bilişim suçları

Bu davalarda erken aşamada avukat desteği almak, adli kontrol yükümlülüklerinin hafifletilmesi veya kaldırılması açısından belirleyici olmaktadır. Hukuki dayanaklar hakkında daha fazla bilgi için mevzuat.gov.tr üzerinden CMK’ya ulaşabilir, güncel Yargıtay kararlarını ise Yargıtay’ın resmi sitesinden takip edebilirsiniz. Türkiye Barolar Birliği’nin barobirlik.org.tr adresinden de avukat bulma hizmetine ulaşabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular (SSS)

Adli kontrol kararı sicile işler mi?

Adli kontrol tedbiri bir mahkûmiyet kararı olmadığından doğrudan adli sicile işlemez. Ancak şüpheli veya sanık hakkında yürütülen soruşturma ve kovuşturmaya ilişkin bilgiler, belirli makamların erişebildiği sistemlerde kayıtlı tutulabilir. Dava beraat veya düşme kararıyla sonuçlandığında bu kayıtlar da silinir. Cezanın ertelenmesi ve adli sicile etkisi konusunda daha ayrıntılı bilgiye ulaşabilirsiniz.

Adli kontrol kararını kim verebilir?

Soruşturma aşamasında adli kontrol kararı, Cumhuriyet savcısının talebi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından verilir. Kovuşturma aşamasında ise yargılamayı yürüten mahkeme bu kararı resen veya taraf talebiyle verebilir. Hâkim veya mahkeme, mevcut tedbiri kaldırabilir, değiştirebilir ya da daha ağır bir tedbirle (tutukluluk) ikame edebilir.

Adli kontrol süresince yurt dışına çıkabilir miyim?

Adli kontrol tedbiri kapsamında yurt dışına çıkış yasağı uygulanmışsa pasaportunuza tedbir şerhi konulur ve yasak aktif olduğu sürece yurt dışına çıkamazsınız. Tedaviye gitme veya iş zorunluluğu gibi gerekçelerle mahkemeden geçici izin talep edilebilir; ancak bu taleplerin kabulü tamamen mahkemenin takdirine bırakılmıştır. Savunma avukatınız aracılığıyla yapılacak gerekçeli bir dilekçeyle izin alınabilir.

Elektronik kelepçe nedir ve hangi durumlarda takılır?

Elektronik kelepçe (bileklik ya da ayak bileziği), kişinin hareketlerini 7/24 takip eden bir elektronik izleme cihazıdır. CMK 109/3-j bendi kapsamında uygulanan bu tedbir; konut hapsiyle birleştirilebildiği gibi bağımsız olarak da verilebilir. Özellikle aile içi şiddet, yaklaşma yasağı olan davalarda ve kaçma riski yüksek görülen sanıklara sıkça uygulanmaktadır. Cihazın çıkarılması veya devre dışı bırakılması derhal tutuklama sebebi oluşturur.

Adli kontrol kararı itirazında başarı şansını artırmak için ne yapmalıyım?

İtirazda başarı şansını artırmak için öncelikle kuvvetli suç şüphesinin bulunmadığını veya tutuklama nedeninin (kaçma/delil karartma şüphesi) oluşmadığını hukuki delillerle desteklemek gerekir. Bunun yanı sıra kişinin sabit ikametgâhının, işinin, aile bağlarının ve toplumsal aidiyetinin ortaya konulması itiraz gerekçesini güçlendirir. Yargıtay’ın güncel içtihatlarına dayanan, gerekçeli bir itiraz dilekçesi, soyut ifadeler içeren dilekçelere kıyasla çok daha etkili sonuçlar vermektedir. Adli kontrol kararının kaldırılmasının ardından süreç devam ediyorsa ceza davasında temyiz yollarını da değerlendirmeniz önerilir.