Anlaşmalı boşanmada özel okul gideri, tarafların boşanma aşamasında çoğu zaman hızlıca geçmeye çalıştığı; fakat sonrasında en fazla icra ve uyarlama tartışması doğuran başlıklardan biridir. Boşanma protokolünde “çocuğun eğitim masrafları baba tarafından karşılanacaktır” gibi kısa bir cümle yazıldığında sorunun çözüldüğü düşünülür. Oysa uygulamada görüyoruz ki bu tür genel ifadeler, okul ücretinin kapsamı, servis, yemek, kitap, kıyafet, yabancı dil kursu ve yıllık artış oranı bakımından ciddi belirsizlik yaratır.
Problem yalnızca ödeme yapılıp yapılmaması değildir. Asıl sorun, hangi giderin iştirak nafakasına dahil olduğu ve hangisinin ayrıca talep edilebileceği noktasında çıkar. Büromuzda sıkça karşılaştığımız dosyalarda bir taraf protokolde özel okul giderinin ayrıca üstlenildiğini düşünürken, diğer taraf iştirak nafakasının zaten eğitim giderlerini kapsadığını savunmaktadır. Bu uyuşmazlık, özellikle İstanbul avukat ve İstanbul aile hukuku avukatı arayışına konu olan yüksek eğitim giderli dosyalarda daha da görünür hale gelir.
Çözüm ise protokolün ilk günden doğru kurulmasıdır. Türk Medeni Kanunu hükümleri ve Yargıtay kararları birlikte değerlendirildiğinde, çocuğun üstün yararı korunurken tarafların da ileride ikinci kez aynı kalem için sorumlu tutulmaması gerekir. Bu nedenle anlaşmalı boşanmada özel okul gideri başlığını yalnızca “iyi niyet” üzerinden değil, açık hukuki dil ve uygulanabilir ödeme planı üzerinden düzenlemek gerekir.
Anlaşmalı boşanmada özel okul gideri ayrıca düzenlenebilir mi?
Evet, anlaşmalı boşanmada özel okul gideri protokolde ayrıca düzenlenebilir. TMK m. 166/3 uyarınca anlaşmalı boşanma, tarafların boşanmanın ferilerine ilişkin iradelerinin hâkim tarafından uygun bulunmasıyla sonuç doğurur. Çocuğa ilişkin düzenlemelerde ise hâkim, TMK m. 182 gereğince doğrudan çocuğun menfaatini gözetir.
Ancak burada kritik nokta şudur: Protokole bir eğitim gideri maddesi yazılmış olması tek başına her zaman sorunsuz bir infaz sağlamaz. “Eğitim giderleri karşılanacaktır” ifadesi çoğu dosyada yetersiz kalır. Hangi okulun baz alınacağı, kayıt yenileme bedeli, yemek-servis-kırtasiye kalemleri, dövizli artışlar ve okul değişikliği halinde izlenecek usul belirtilmezse, ileride tarafların yorumları çatışır.
Bu nedenle protokolde özel okul gideri düzenlenecekse bunun; yıllık ücret, hangi kalemleri kapsadığı, ödeme zamanı, ödeme yöntemi, artış kıstası ve okul değişikliğinde ortak karar usulüyle birlikte yazılması gerekir. Aksi halde açık görünen metin, dava ve icra aşamasında yetersiz hale gelebilir.
İştirak nafakası özel okul giderini kapsar mı?
Kural olarak evet; iştirak nafakası çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılım amacı taşır. TMK m. 182 uyarınca velayeti kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır. TMK m. 330 da nafaka miktarının çocuğun ihtiyaçları ile anne ve babanın ödeme güçleri dikkate alınarak belirleneceğini düzenler.
Yargıtay uygulamasında da eğitim giderlerinin büyük ölçüde iştirak nafakasının kapsamı içinde değerlendirildiği görülür. Nitekim Yargıtay 2. HD, 2016/13335 E., 2016/12661 K. sayılı 28.06.2016 tarihli kararında, müşterek çocuk lehine hükmedilen iştirak nafakasının eğitim giderlerini de kapsadığı gerekçesiyle protokole dayanılarak ayrıca eğitim gideri istenemeyeceğini vurgulamıştır. Benzer şekilde Yargıtay 2. HD, 2017/938 E., 2018/4539 K. sayılı 04.04.2018 tarihli kararında da çocukların okul ücretleri için iştirak nafakası dışında ayrıca yükümlülük kurulmasını isabetli bulmamıştır.
Fakat bu tek yönlü ve mutlak bir alan değildir. Uygulamada görüyoruz ki bazı yeni tarihli kararlar, tarafların açık iradesiyle ve somut biçimde üstlenilmiş okul gideri yükümlülüğünü dürüstlük kuralı ve sözleşmeye bağlılık ilkesi çerçevesinde ayakta tutabilmektedir. Bu çerçevede Yargıtay 2. HD, 2023/3503 E., 2023/2433 K. sayılı 17.05.2023 tarihli kararda, protokolde okul giderlerinin baba tarafından karşılanacağına dair düzenlemenin sonradan kaldırılmasını hakkaniyete uygun görmemiştir. Dolayısıyla cevap dosya metnine göre değişir.
Yargıtay kararlarına göre en büyük risk nedir?
En büyük risk, aynı eğitim giderinin iki farklı başlık altında ikinci kez istenmesi ya da tam tersine açık olmayan protokol nedeniyle hiç tahsil edilememesidir. Yargıtay’ın birçok kararında, iştirak nafakası eğitim giderlerini kapsadığı için ayrıca “okul ücreti” talebinin mükerrer sonuç doğurabileceği belirtilmiştir.
Bu riskin pratik sonucu şudur: Taraflar boşanırken aylık iştirak nafakası belirler, ayrıca “özel okul ücreti babaya ait” diye bir cümle ekler. Sonra bir taraf, okul bedelini ayrıca ister; diğer taraf ise bunun nafaka içinde olduğunu savunur. Mahkeme önüne gelen uyuşmazlıkta protokolün lafzı, önceki dava dosyası, hüküm fıkrası ve sonradan açılan nafaka davasındaki kararlar birlikte değerlendirilir. Eğer daha sonra verilen nafaka kararı eğitim giderlerini kapsayacak şekilde kurulmuşsa, önceki protokol maddesinin etkisi zayıflayabilir.
Büromuzda sıkça karşılaştığımız bir başka sorun da, sadece “özel okul” denilip okulun türünün, seviyesinin veya değişim koşulunun yazılmamasıdır. Anaokulu ile lise dönemi arasındaki ücret farkı çok yüksektir. İstanbul özelinde bu fark daha da belirgindir. Bu yüzden protokol ne kadar soyutsa, uyuşmazlık ihtimali o kadar artar.
Protokol hazırlanırken özel okul gideri nasıl yazılmalıdır?
Doğru yöntem, genel ve yuvarlak ifadelerden kaçınmaktır. Anlaşmalı boşanmada özel okul gideri maddesi hazırlanırken infaz kabiliyeti olan, ölçülebilir ve denetlenebilir bir metin kurulmalıdır. TMK m. 184 gereğince hâkim boşanmanın ferilerini incelerken taraf beyanının sonuçlarını gözetir; bu nedenle mahkemenin onaylayacağı metin ne kadar açık olursa sonrasındaki tartışma o kadar azalır.
Uygulamada güvenli kabul edilen yaklaşım şu unsurları içermelidir:
- Özel okul ücretinin hangi çocuk için ve hangi öğretim düzeyi için ödeneceği
- Kayıt, öğrenim, yemek, servis, kitap ve kıyafet giderlerinden hangilerinin dahil olduğu
- Ödemenin doğrudan okula mı yoksa velayet sahibi ebeveyne mi yapılacağı
- Yıllık artışın okulun resmi kayıt yenileme bedeline mi yoksa belirli bir orana mı bağlandığı
- Çocuğun okul değiştirmesi halinde diğer ebeveynin yazılı onayının gerekip gerekmediği
- İştirak nafakası ile bu ödemenin ilişkisi; ayrıca mı yoksa nafakadan bağımsız ek yükümlülük mü olduğu
Örneğin “baba tüm eğitim giderlerini öder” yerine, “müşterek çocuğun 2026-2027 öğretim yılı özel okul öğrenim ücretinin yüzde 70’i baba tarafından okul hesabına ödenir; servis ve yemek bedelleri bu kapsama dahil değildir” gibi bir metin çok daha az uyuşmazlık üretir. Uygulamada görüyoruz ki iyi hazırlanmış bir madde, sonradan açılacak yorum davalarının çoğunu baştan engeller.
Sonradan nafaka artırımı veya eğitim nafakası istenebilir mi?
Evet, şartlar oluşursa istenebilir. Çocuğun ihtiyaçlarının artması, ekonomik koşulların değişmesi, özel okul ücretlerinde beklenmeyen yükselişler veya ebeveynlerin mali gücündeki değişim hâlinde TMK m. 331 kapsamında nafakanın artırılması veya yeniden düzenlenmesi talep edilebilir. Çocuk ergin olduktan sonra eğitim hayatı devam ediyorsa TMK m. 328/2 çerçevesinde eğitim nafakası da gündeme gelebilir.
Bu noktada önemli ayrım şudur: Mevcut protokoldeki özel okul gideri maddesinin yorumu ile yeni koşullar nedeniyle nafakanın uyarlanması aynı şey değildir. Taraflardan biri, “protokolde yazıyor” diyerek eski düzenlemeyi aynen uygulatmak isteyebilir; diğer taraf ise değişen mali koşulları ileri sürerek uyarlama talep edebilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2017/2613 E., 2019/1191 K. sayılı kararında, anlaşmalı boşanma sırasında çocuk için toplu ödeme yapılmış olsa bile bunun daha sonra iştirak nafakası istenmesine mutlak engel oluşturmayacağını; ancak ödeme olgusunun nafaka miktarı belirlenirken dikkate alınacağını kabul etmiştir.
Bu nedenle protokol yapılmış olması, gelecekte hiçbir değişiklik olmayacağı anlamına gelmez. Özellikle yüksek enflasyon, okul ücretlerindeki sert artış ve çocuğun ihtiyaçlarının yaşa bağlı büyümesi, yeniden dava açılmasını sıklaştırmaktadır.
İstanbul uygulamasında hangi deliller önem taşır?
İstanbul uygulamasında en önemli deliller; boşanma protokolünün tam metni, boşanma kararının hüküm fıkrası, mevcut iştirak nafakası kararı, okul kayıt sözleşmeleri, ücret çizelgeleri, banka dekontları ve tarafların sosyal-ekonomik durum belgeleridir. Özellikle özel okul ücretinin kim tarafından fiilen ödendiği ve hangi yılları kapsadığı çoğu kez dekontlarla ispat edilir.
İstanbul aile mahkemelerinde görülen dosyalarda, velayet sahibi ebeveynin tek taraflı okul tercihi yapıp tüm bedeli diğer tarafa yüklemek istemesi ile diğer ebeveynin ödeme gücünü aşan taleplere itiraz etmesi arasında denge aranır. Burada çocuğun üstün yararı belirleyicidir; fakat bu ilke, sınırsız ve belirsiz bir ödeme taahhüdü anlamına gelmez.
İstanbul avukat desteği arayan kişiler bakımından önemli olan nokta, protokol ile daha sonraki fiili uygulama arasında çelişki bulunup bulunmadığının erken tespitidir. Çünkü bir dosyada doğru strateji, protokol hükmünün infazı iken; başka bir dosyada nafaka artırımı veya uyarlama davası açmak daha doğru olabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Anlaşmalı boşanma protokolünde “eğitim giderleri baba tarafından karşılanır” yazması yeterli midir?
Çoğu durumda yeterli değildir. Bu ifade ilk bakışta açık görünse de hangi giderlerin eğitim gideri sayılacağı belirsiz kalır. Özel okul öğrenim bedeli, servis, yemek, kitap, etüt, kıyafet ve yabancı dil programları arasında ayrım yapılmazsa ileride icra aşamasında ciddi sorun çıkar. Uygulamada en sağlıklı yöntem, her kalemin kapsamını ve ödeme biçimini açıkça yazmaktır.
İştirak nafakası varken ayrıca özel okul ücreti istenebilir mi?
Bu sorunun cevabı dosyanın metnine göre değişir. Yargıtay’ın birçok kararında iştirak nafakasının eğitim giderlerini de kapsadığı kabul edilmiştir. Bu nedenle ayrıca okul ücreti talebi mükerrer görülebilir. Ancak protokolde okul gideri bağımsız ve açık bir yükümlülük olarak düzenlenmişse, özellikle tarafların iradesi netse ve hüküm de buna göre kurulmuşsa ayrı talep ihtimali tamamen ortadan kalkmaz.
Çocuğun okulu boşanma sonrasında değiştirilirse diğer ebeveyn eski okul ücretini mi öder?
Hayır, otomatik olarak böyle bir sonuç doğmaz. Protokolde okul değişikliğinin nasıl yapılacağı düzenlenmemişse uyuşmazlık çıkabilir. Mahkeme, çocuğun yararı, önceki yaşam standardı, ebeveynlerin mali gücü ve yeni okul tercihinin makullüğü gibi unsurları birlikte değerlendirir. Tek taraflı, aşırı maliyetli ve diğer ebeveyne danışılmadan yapılan tercihler her zaman olduğu gibi kabul edilmez.
Özel okul gideri için icra takibi yapılabilir mi?
Eğer boşanma kararının hüküm fıkrasında açık, belirli ve infaza elverişli bir yükümlülük varsa evet, icra takibi gündeme gelebilir. Fakat “çocuğun eğitim giderleri karşılanacaktır” gibi soyut ifadeler takip aşamasında yorum sorunu yaratabilir. Bu durumda alacağın kapsamı tartışmalı hale gelir ve çoğu zaman önce mahkeme önünde açıklık kazandırılması gerekir. Bu yüzden protokol dilinin teknik doğruluğu çok önemlidir.
Çocuk ergin olduktan sonra özel okul ya da üniversite giderleri için nafaka istenebilir mi?
Evet, belirli şartlarda mümkündür. TMK m. 328/2 uyarınca çocuk ergin olduğu halde eğitimi devam ediyorsa, ana ve babanın durumlarına göre kendilerinden beklenebilecek ölçüde bakma yükümlülüğü sürebilir. Bu durumda artık iştirak nafakasından çok eğitim nafakası gündeme gelir. Ancak talebin kapsamı, çocuğun eğitim hayatının ciddiyeti ve anne-babanın ödeme gücü birlikte değerlendirilir.
Bu konuda hukuki destek almak için bizimle iletişime geçin.