Kısa cevap: Evet, boşanma davası açılmadan da eşten geçim katkısı (halk arasındaki adıyla nafaka) istenebilir. Türk Medeni Kanunu’nun 197. maddesine göre eşlerden biri, ortak hayat yüzünden kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddi biçimde tehlikeye düştüğü sürece ayrı yaşama hakkına sahiptir; ayrılık haklı bir sebebe dayanıyorsa hâkim, eşin istemi üzerine parasal katkıya, konut ve ev eşyasından yararlanmaya ve mal yönetimine ilişkin önlemleri alır. Aynı evde yaşayan eşler bakımından 196. madde, hâkimin ailenin geçimi için her eşin yapacağı parasal katkıyı belirlemesine imkân verir; bu katkı geçmiş bir yıl ve gelecek yıllar için istenebilir. Eş mal kaçırıyor veya aileyi borçlandırıyorsa 199. madde tasarruf yetkisinin sınırlandırılmasını, taşınmazda tapu şerhini mümkün kılar. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, ayrı yaşamakta haklı olan eşin geliri bulunsa bile tedbir nafakasına hükmedilebileceğini kabul etmiştir. Görevli mahkeme aile mahkemesidir; yetkili mahkeme eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesidir.
Evlilik kâğıt üzerinde sürüyor ama ev geçimini tek başınıza çekiyorsunuz. Ya da hakaret, baskı veya şiddet yüzünden evden ayrıldınız, çocuklarla birlikte anne babanızın yanına döndünüz; kira, market, okul ve fatura giderleri yine size kaldı. Belki boşanmak istemiyorsunuz, belki henüz karar vermediniz. “Dava açmadan para isteyemem” diye düşünüp beklemek zorunda değilsiniz.
Beklemenin bir bedeli olabilir. Eş maaşını kendine harcamaya devam edebilir, kredi kartı ve kredi çekerek aileyi borçlandırabilir, evi ya da arabayı satmaya yönelebilir. Ayrı eve çıkan taraf ise kısa süre sonra “evi terk etti” iddiasıyla karşılaşabilir. Haklılığı gösteren belgeler toplanmadan ayrılmak, sonradan ispat sorunu yaratır. Şiddet söz konusuysa belge toplamak güvenliğinizin önüne geçmez; acil durumda 112’yi arayın ve koruma tedbirleri için yetkili makamlara başvurun.
Bu yazıda Medeni Kanun’un “birliğin korunması” bölümünü, yani 195-201. maddeleri anlatıyoruz: aynı evde yaşarken geçim katkısı, haklı sebeple ayrı yaşama, nafaka miktarının nasıl belirlendiği, mal kaçırmaya karşı tasarruf sınırlaması, dava yolu ve hazırlık listesi. Madde metinleri 16 Kasım 2026’da Mevzuat Bilgi Sistemi’nden, karar metinleri Yargıtay Karar Arama sisteminden okunarak kontrol edilmiştir.
Boşanmadan Nafaka İstemek Mümkün mü? TMK 195-201’in Çerçevesi
Kanun, evlilik sürerken de hâkimden yardım istemeye imkân verir. 195. madde şöyle der: evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya birliğe ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülmesi hâlinde eşler ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilir. Hâkim önce eşleri yükümlülükleri konusunda uyarır, uzlaştırmaya çalışır ve eşlerin ortak rızasıyla uzman kişilerin yardımını isteyebilir. Gerekirse eşlerden birinin istemi üzerine kanunda öngörülen önlemleri alır.
Bu önlemler 196-199. maddelerde sayılmıştır. Hiçbirinde “önce boşanma davası açın” şartı yoktur. Aşağıdaki tablo, hangi durumda hangi maddenin devreye girdiğini özetler.
| Durum | Dayanak | Hâkimden ne istenebilir? |
|---|---|---|
| Birlikte yaşıyorsunuz, eş geçime katkı vermiyor | TMK 196 | Ailenin geçimi için her eşin yapacağı parasal katkının belirlenmesi |
| Haklı sebeple ayrı yaşıyorsunuz | TMK 197 | Parasal katkı (tedbir nafakası), konut ve ev eşyasından yararlanma, mal yönetimi önlemleri, çocuklara ilişkin önlemler |
| Eş katkıdan kaçınıyor | TMK 198 | Eşin borçlularına ödemeyi tamamen veya kısmen diğer eşe yapmaları emri |
| Eş mal satıyor veya aileyi borçlandırıyor | TMK 199 | Belirli malvarlığı değerleri bakımından tasarrufların rızaya bağlanması; taşınmazda tapu şerhi |
| Koşullar değişti | TMK 200 | Alınan önlemin değiştirilmesi veya kaldırılması |
TMK 196: Aynı Evde Yaşarken Geçim Katkısı Belirlenir mi?
Evet. Evlenmeyle birlikte eşler birliğin giderlerine güçleri oranında emek ve malvarlıklarıyla katılmak zorundadır (TMK m.186). Biri bu yükümlülüğü yerine getirmiyorsa, diğer eşin istemi üzerine hâkim ailenin geçimi için her birinin yapacağı parasal katkıyı belirler (TMK m.196/1).
Katkı yalnızca para değildir. Kanun, eşin ev işlerini görmesinin, çocuklara bakmasının ve diğer eşin işinde karşılıksız çalışmasının katkı miktarı belirlenirken dikkate alınacağını söyler (TMK m.196/2). Yani ücretli işte çalışmayan eşin ev emeği de katkı olarak hesaba girer. Üçüncü fıkra ayrıca bu katkıların geçmiş bir yıl ve gelecek yıllar için istenebileceğini düzenler. Geriye dönük talep bir yılla sınırlı olduğundan, geçim sorunu uzun süre bekletilirse bu hak daralır.
Uygulamadan bir örnek: Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 2023/772 Esas, 2023/2054 Karar sayılı ve 02/05/2023 tarihli kararında, “ailenin ekonomik varlığının korunması ve parasal katkının tespiti” davası görülmüştü. Davacı eş, kocanın bankalardan kredi çekerek aileyi borçlandırdığını ve borçları yüzünden icra takipleri başlatıldığını ileri sürmüştü. İlk derece mahkemesi hem 196. madde uyarınca aylık parasal katkı belirledi hem de 199. madde uyarınca bankalarda kredi, kredi kartı ve avans hesabı başvurularının eşin onayına bağlanmasına karar verdi; Bölge Adliye Mahkemesi istinafı esastan reddetti, Daire de kararı onadı. O dosyada belirlenen aylık tutar (1.800 TL) kararın verildiği dönemdeki gelir durumuna göre takdir edilmiştir; başka bir dosya için rakam olarak kullanılamaz.
Kanun katkının miktarını rakamla belirtmez. Hâkim eşlerin gelirini, giderlerini, çocuk sayısını ve yaşam düzenini birlikte değerlendirir.
TMK 197: Haklı Sebeple Ayrı Yaşama ve Tedbir Nafakası
197. madde ayrı yaşama hakkının kapısıdır. Eşlerden biri, ortak hayat sebebiyle kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddi biçimde tehlikeye düştüğü sürece ayrı yaşama hakkına sahiptir. Ayrılık haklı bir sebebe dayanıyorsa hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine parasal katkıya, konut ve ev eşyasından yararlanmaya ve eşlerin mallarının yönetimine ilişkin önlemleri alır. Ergin olmayan çocuk varsa ana-baba ile çocuk arasındaki ilişkileri düzenleyen hükümlere göre gereken önlemler de alınır.
Dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı: Kanunun üçüncü fıkrası, haklı bir sebep olmaksızın diğerinin birlikte yaşamaktan kaçınması veya ortak hayatın başka bir sebeple olanaksız hâle gelmesi durumunda da aynı istemlerde bulunulabileceğini söyler. Metinden çıkan sonuç şudur: eşiniz sizi ve çocukları bırakıp gittiyse, evde kalan eş olarak siz de bu yoldan geçim katkısı isteyebilirsiniz.
Yargıtay uygulamasında bu davalar “tedbir nafakası” adıyla anılır. Hukuk Genel Kurulu’nun 2011/3-635 Esas, 2011/688 Karar sayılı ve 23/11/2011 tarihli kararında davacı kadın, eşinin kendisini sadakatsizlikle suçlayıp hakaret etmesi nedeniyle ayrı yaşamaya başladığını ileri sürmüş, mahkeme de ayrı yaşamakta haklı olduğunu kabul etmişti. Genel Kurul, ayrı yaşayan eşin tedbir nafakası isteyebileceğini, çünkü ayrılık sırasında da evlilik birliğinin hukuken devam ettiğini ve eşlerin birliğin giderlerine güçleri oranında katkıda bulunması gerektiğini vurguladı. Karar oyçokluğuyla verilmiştir.
Haklılığın ispatı sizdedir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 2011/17070 Esas, 2012/410 Karar sayılı ve 11/01/2012 tarihli kararında davacı kadının nafaka istemi, ayrı yaşamada haklılığı ispatlayamadığı gerekçesiyle reddedilmişti. Daire bozma kararında, ayrı yaşamada haklılığın ispatı gerektiğini hatırlattı; dosyada daha önce kocanın açtığı boşanma davasının reddedildiği, kesinleşme sonrasında kocanın barış girişiminde bulunmadığı ve evlilik birliğinin gereklerini yerine getirmediği anlaşıldığından kadının ayrı yaşamada haklı olduğu sonucuna vararak yerel mahkemenin ret hükmünü bozdu.
Pratikte haklılığı gösteren deliller şunlardır: tanık beyanları, hakaret veya şiddete ilişkin tutanak ve raporlar, koruma kararları, mesaj ve yazışma kayıtları ile ayrılığın tarihini ve nedenini gösteren belgeler. Ayrılığın neden gerçekleştiğini sonradan hatırlamaya çalışmak yerine, olay anında kayıt altına almak işinizi kolaylaştırır.
Eşin Geliri Varsa Nafaka Alınır mı? Miktar Nasıl Belirlenir?
Birçok kişi “ben de çalışıyorum, nafaka alamam” diye vazgeçer. Hukuk Genel Kurulu’nun 2011/688 sayılı kararı bu kanaati düzeltir. Genel Kurul, davacı kadının gelirinin bulunmasının, ona tedbir nafakası bağlanmasını engelleyen bir hâl olmadığını belirtti; gelirin yalnız hükmedilecek miktarın takdirinde etkili olacağını, ayrıca hâkimin eşlerin birlikte yaşarken sürdürdükleri hayat seviyesini ayrı yaşamaları hâlinde de korumaları gerektiğini gözetmesi gerektiğini ve hakkaniyete uygun bir nafaka takdir etmesi gerektiğini yazdı (TMK m.4).
Miktarın üst sınırı da vardır. Hukuk Genel Kurulu’nun 2014/686 Esas, 2016/18 Karar sayılı ve 20/01/2016 tarihli kararında, haklı sebeple ayrı yaşayan eş ve çocuk için tedbir nafakası hükmedilmişti; nafaka borçlusu koca malulen emekliydi, aylık geliri sınırlıydı ve evlilik içinde alınan konut için hâlâ borç ödüyordu. Genel Kurul, hâkimin nafaka alacaklısının ihtiyaçlarıyla borçlunun ödeme gücü arasında dengeyi titizlikle kurması gerektiğini, bu arada taraflardan birinin hastalığı veya maluliyeti nedeniyle sürekli özel bakım gerektiren durumu varsa onun da gözetileceğini belirtti; ayrı yaşam hâlinde evlilik birliği hukuken devam ettiğinden katkı yükümlülüğünün de sürdüğünü, barınma için yapılan konut ödemelerinin nafaka miktarı belirlenirken dikkate alınması gerektiğini söyledi. Takdir edilen miktarı fazla bularak yerel mahkemenin direnme kararını bozdu; karar yine oyçokluğuyla verilmiştir.
Bu iki karar birlikte okunduğunda şu tablo çıkar: ayrı yaşamada haklıysanız nafaka hakkınız gelir sahibi olmanızla sona ermez; ancak tutar, iki tarafın gelir ve giderlerine göre hakkaniyetle belirlenir. Kararlardaki rakamlar o yılların koşullarını yansıtır; ilkeleri esas alın.
Ev, Araç ve Banka Hesapları: Tasarruf Yetkisinin Sınırlandırılması (TMK 198-199)
Geçim sorunu bazen yalnız parayla ilgili değildir. Eş evi satmaya çalışıyor, araç devrediyor veya aile adına borçlanıyorsa 198 ve 199. maddeler devreye girer.
198. maddeye göre eşlerden biri birliğin giderlerine katılma yükümlülüğünü yerine getirmezse hâkim onun borçlularına, ödemeyi tamamen veya kısmen diğer eşe yapmalarını emredebilir. Kanun “borçlular” der; hangi alacakların bu kapsama gireceği somut dosyada mahkemece değerlendirilir.
199. madde daha geniş bir araçtır. Ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan mali bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde hâkim, belirleyeceği malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak diğer eşin rızasıyla yapılabileceğine karar verebilir. Taşınmaz üzerinde tasarruf yetkisi kaldırılırsa hâkim bunu tapu kütüğüne re’sen şerh ettirir. Madde “gerektirdiği ölçüde” ve “belirleyeceği malvarlığı değerleri” dediği için tüm malvarlığına genel bir kısıtlama değil, somut ve ölçülü bir önlem öngörür.
Mahkeme bu önlemi kolay vermez. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 2023/2328 Esas, 2023/5786 Karar sayılı ve 30/11/2023 tarihli kararında davacı kadın, kocanın adına kayıtlı bir araç ve dört bağımsız bölüm üzerindeki tasarruf yetkisinin sınırlandırılmasını istemişti. İlk derece mahkemesi davayı kabul etti. Bölge Adliye Mahkemesi ise ailenin ekonomik varlığının korunmasını gerektirecek veya mali yükümlülükten kaçınmaya yönelik bir eylem ispatlanamadığı için 199. maddenin koşullarının oluşmadığını belirterek davayı reddetti; Daire bu kararı onadı. Önceki bölümde anlattığımız 2023/772 Esas sayılı dosyada ise kocanın borçlanması ve hakkında icra takibi başlatılması dosya kapsamı ve tanık beyanlarıyla ortaya konmuş, önlem verilmişti. İki dosya aynı kanun maddesinden farklı sonuç çıkabildiğini gösterir: fark, ispatlanan eylemdedir.
Aile konutunun satışını sınırlayan TMK 194 ise ayrı bir korumadır; konut üzerindeki işlemlerde diğer eşin rızasını arar. Birliğin korunması önlemleriyle birlikte düşünülebilir, ancak her birinin koşulları farklıdır.
Dava Nasıl Açılır? Mahkeme, Deliller ve Hazırlık Listesi
Aile hukukundan doğan dava ve işler aile mahkemelerinde görülür (4787 sayılı Kanun m.4/1); aile mahkemesi kurulamayan yerlerde Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bu görevi yürütür (m.2). Yetkili mahkeme, eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir (TMK m.201). Eşlerin yerleşim yerleri farklıysa ve ikisi de önlem istemişse ilk istemde bulunanın yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. İstanbul’da oturuyorsanız, oturduğunuz ilçenin bağlı olduğu adliyedeki aile mahkemesi kural olarak ilk adrestir; ilçenize göre adliyeyi başvurudan önce teyit etmeniz yerinde olur.
Dilekçede dayandığınız olayları ispata elverişli biçimde somutlaştırmanız ve hangi delilin hangi olayı ispat için gösterildiğini açıkça yazmanız gerekir (HMK m.194). “Eşim bana bakmıyor” cümlesi yerine tarih, olay ve belge yazılmalıdır. Dava açmadan önce şunları toplayın:
- Nüfus kayıt örneği ve varsa çocukların bilgileri
- Ayrı yaşamaya başlama tarihi ve nedenini gösteren belgeler (tutanak, rapor, mesaj, koruma kararı)
- Her iki tarafın gelirini gösteren belgeler (bordro, SGK kaydı, banka hareketleri)
- Kira, fatura, okul, sağlık gibi aile giderlerine ilişkin makbuz ve sözleşmeler
- Tasarruf sınırlaması istiyorsanız tapu, araç, banka ve kredi kayıtları
- Olayları bilen kişilerin tanık listesi
Kanun metninde bu önlemler için ayrı bir dava açma süresi öngörülmemiştir. Yine de 196. madde geçmişe dönük katkıyı yalnız bir yıl için tanıdığından ve deliller zamanla kaybolduğundan beklemek çoğu zaman aleyhinize işler.
Boşanma Davasından Farkı ve “Terk” İddiası Riski
Bu önlemler boşanma davası açılmadan alınır. Boşanma veya ayrılık davası açıldığında ise hâkim davanın devamı süresince barınma, geçim, mal yönetimi ve çocukların bakımına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m.169). Karıştırılmaması gereken fark budur: 169. madde açılmış bir boşanma davasının ara tedbiridir; 195-199. maddeler ise evlilik sürerken, dava açılmadan başvurulabilen önlemlerdir.
| Başlık | TMK 195-199 yolu | Boşanma davasında geçici önlem (TMK 169) |
|---|---|---|
| Önkoşul | Boşanma davası şart değil | Boşanma veya ayrılık davası açılmış olmalı |
| Evlilik | Hukuken devam eder | Dava sonuçlanana kadar devam eder |
| Konu | Geçim katkısı, ayrı yaşama, konut, mal yönetimi, tasarruf sınırlaması | Barınma, geçim, mal yönetimi, çocukların bakım ve korunması |
| Haklılık | Ayrı yaşamada haklılık ispatlanmalıdır | Hâkim önlemleri re’sen alır |
Ayrı yaşamada haklı olup olmadığınız bir başka açıdan da önem taşır: terk. TMK 164’e göre eşlerden biri, evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerini yerine getirmemek maksadıyla diğerini terk ederse veya haklı bir sebep olmadan ortak konuta dönmezse, ayrılık en az altı ay sürmüş ve hâkim veya noter tarafından yapılan ihtar sonuçsuz kalmışsa terk edilen eş boşanma davası açabilir. Kanundaki “haklı bir sebep olmadan” şartı nedeniyle, ayrı yaşamanın haklı olduğunu belgelemek terk iddiasına karşı da savunma zemini oluşturur. İhtar gelirse süreyi ve içeriği hemen bir avukata gösterin; ihtardan sonra iki ay geçmeden terk nedeniyle boşanma davası açılamaz.
Son olarak: ayrı yaşama izni boşanma değildir. Evlilik hukuken devam eder; bu nedenle nafaka dışında miras, soyadı ve evlilik birliğine bağlı diğer sonuçlar da değişmez. Boşanmak istiyorsanız uygun bir boşanma sebebine (örneğin TMK 166) dayanan ayrı bir dava gerekir. Önlemler koşullar değiştiğinde TMK 200 uyarınca değiştirilebilir veya kaldırılabilir.
Evlilik sürerken geçim katkısı, ayrı yaşama hakkı veya tasarruf sınırlaması gündeminizdeyse belgelerinizle birlikte iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz; dosyanızı hak, delil ve süre bakımından birlikte değerlendirebiliriz.
Sık Sorulan Sorular
Boşanma davası açmadan nafaka alınır mı?
Evet. Medeni Kanun’un 197. maddesine göre haklı bir sebeple ayrı yaşayan eş, hâkimden parasal katkı istemini talep edebilir; Yargıtay bu istemi tedbir nafakası olarak değerlendirir. Aynı evde yaşıyorsanız ve eşiniz geçime katılmıyorsa 196. madde uyarınca ailenin geçimi için parasal katkının belirlenmesini isteyebilirsiniz. İki yolda da dava boşanma davası değildir; evlilik hukuken devam eder ve haklılığın ispatı genellikle isteyen eşe düşer.
Eşimle aynı evdeyiz ama ev giderlerine katkı vermiyor, ne yapabilirim?
TMK 186’ya göre eşler birliğin giderlerine güçleri oranında emek ve malvarlıklarıyla katılmak zorundadır. Eşiniz bu yükümlülüğü yerine getirmiyorsa TMK 196 uyarınca aile mahkemesinden her eşin yapacağı parasal katkının belirlenmesini isteyebilirsiniz. Ev işleri, çocuk bakımı ve eşin işinde karşılıksız çalışma da katkı hesabında dikkate alınır. Katkı geçmiş bir yıl ve gelecek yıllar için talep edilebilir; bu yüzden gelir, gider ve ödeme belgelerinizi dosyaya koymanız önemlidir.
Ben de çalışıyorum, yine de nafaka alabilir miyim?
Hukuk Genel Kurulu’nun 2011/3-635 Esas, 2011/688 Karar sayılı kararında, ayrı yaşamakta haklı olan eşin gelirinin bulunmasının tedbir nafakasına engel olmadığı, gelirin yalnız miktarın takdirinde etkili olduğu belirtilmiştir. Hâkim eşlerin birlikte yaşarken sürdürdükleri hayat seviyesini ve her iki tarafın ödeme gücünü birlikte değerlendirir. Gelirinizin yüksek olması nafakayı küçültebilir, ancak başvurmanızı otomatik olarak engellemez.
Eşim evi veya aracı satmaya çalışıyor, engelleyebilir miyim?
TMK 199’a göre ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan mali bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde hâkim, belirleyeceği malvarlığı değerleri üzerindeki tasarrufların ancak sizin rızanızla yapılabileceğine karar verebilir. Taşınmaz için bu karar tapu kütüğüne şerh edilir. Mahkeme önlemi, ailenin ekonomik varlığını tehlikeye düşüren somut eylem ispatlandığında verir; ispat edilemezse Yargıtay’a gelen dosyalarda olduğu gibi talep reddedilebilir.
Hangi mahkemeye başvurulur?
Görevli mahkeme aile mahkemesidir (4787 sayılı Kanun m.4); aile mahkemesi kurulamayan yerlerde Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bu işlere bakar. Yetkili mahkeme TMK 201’e göre eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesidir; yerleşim yerleri farklıysa ve her iki eş de önlem istemişse ilk istemde bulunanın yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. İstanbul’da oturuyorsanız ilçenize bağlı adliyeyi başvurudan önce teyit edin.
Ayrı yaşama kararı aldıktan sonra boşanma davası açabilir miyim?
Evet. Ayrı yaşama hakkı ve buna bağlı nafaka kararı boşanma anlamına gelmez; evlilik hukuken sürer. Boşanmak istediğinizde TMK 166 kapsamındaki evlilik birliğinin temelinden sarsılması gibi uygun bir boşanma sebebine dayanarak ayrıca dava açmanız gerekir. Haklı sebeple ayrı yaşadığınızı gösteren belgeler, hem bu davada hem de olası bir terk iddiasına karşı değerlidir. Koşullar değişirse TMK 200 uyarınca önlem değiştirilebilir veya kaldırılabilir.
0
