Fazla çalışma, iş hukukunda en sık uyuşmazlık yaratan başlıklardan biridir. Uygulamada bazı işverenler fazla mesai ücretini doğrudan ödemek yerine işçiye izin kullandırdıklarını söyler. Ancak her izin, hukuken fazla mesai karşılığı serbest zaman sayılmaz. Bu noktada hangi sürenin ne şekilde kullandırıldığı, işçinin talebinin bulunup bulunmadığı ve kayıtların nasıl tutulduğu önemlidir.
Özellikle vardiyalı işyerlerinde, mağazacılıkta, ofis çalışmalarında ve üretim alanlarında işçilere sonradan “telafi” gibi gösterilen boş günler verilebilmektedir. Oysa fazla çalışmanın karşılığı olan serbest zaman hakkı, İş Kanunu’nda belirli kurallara bağlanmıştır. Bu nedenle işverenin keyfi uygulaması ile kanuni serbest zaman hakkı birbirine karıştırılmamalıdır.
Fazla çalışma karşılığı serbest zaman nedir?
4857 sayılı İş Kanunu m.41 uyarınca işçi isterse fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma karşılığında zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. Buna göre işçi, her bir saat fazla çalışma karşılığında bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalışmada ise bir saat on beş dakika serbest zaman hakkı elde eder.
Buradaki önemli nokta, bunun işçi lehine bir hak olmasıdır. İşveren tek taraflı olarak “ücret ödemiyorum, izin kullandırdım” diyerek bu sistemi istediği gibi uygulayamaz. Serbest zaman, usule uygun kullandırılmamışsa işçi ücret alacağı talebini sürdürebilir.
İşveren fazla mesai ücretini ödemeyip doğrudan izin verebilir mi?
Hayır, kural olarak doğrudan ve tek taraflı şekilde yapamaz. Serbest zaman uygulamasının kanuna uygun sayılabilmesi için işçinin bu yönde talebinin bulunması ve kullanımın usulüne uygun gerçekleştirilmesi gerekir. Aksi halde verilen izinler, fazla çalışmanın karşılığı olarak kabul edilmeyebilir.
Uygulamada birçok işveren fazla çalışma kayıtlarını düzgün tutmadan, işçiyi bazı günler erken çıkararak veya vardiya planını değiştirerek bunu serbest zaman gibi göstermeye çalışır. Mahkemeler ise genellikle fiili çalışma düzenine, yazılı kayıtlara ve işçinin gerçekten bu hakkı kullanıp kullanmadığına bakar.
Serbest zaman hakkı ne kadar sürede kullandırılmalıdır?
Evet, bunun da süre sınırı vardır. İş Kanunu’na göre işçi hak ettiği serbest zamanı altı ay içinde kullanmalıdır. Ayrıca bu süre, çalışma süreleri içinde ve ücrette kesinti yapılmadan kullandırılmalıdır.
Yani işveren, “bir gün gelme ama o gün için ücret de yazmıyorum” şeklinde hareket edemez. Serbest zaman uygulaması işçinin ücret hakkını koruyacak şekilde yürütülmelidir. Bu nedenle puantaj ve bordro kayıtları büyük önem taşır.
İşçi serbest zaman yerine ücret isteyebilir mi?
Evet, çoğu durumda isteyebilir. Özellikle işçi serbest zaman talebinde bulunmamışsa veya kullandırılan izinler usulsüzse, fazla çalışma ücretini talep etme hakkı devam eder. İşverenin sonradan tek taraflı şekilde bunu serbest zaman olarak nitelendirmesi yeterli değildir.
Bu tür dosyalarda en önemli tartışma, işçinin gerçekten hangi günlerde ne kadar çalıştığı ve karşılığında ne aldığıdır. Eğer işçiye yalnızca düzensiz boş günler verildiyse, bunların fazla çalışma mahsup kalemi sayılması her zaman mümkün olmayabilir.
Serbest zaman hakkı nasıl ispat edilir?
İspat hem işçi hem işveren açısından önemlidir. İşveren, fazla çalışmanın karşılığında serbest zaman kullandırdığını iddia ediyorsa bunu puantaj kayıtları, izin çizelgeleri, bordrolar, vardiya planları ve yazılı beyanlarla desteklemelidir.
- Puantaj kayıtları,
- Vardiya çizelgeleri,
- İzin formları,
- Bordro kayıtları,
- İşyeri yazışmaları,
- Tanık anlatımları.
İşçi ise kendisine kullandırıldığı söylenen izinlerin gerçekte fazla çalışmanın karşılığı olmadığını, düzensiz hafta planı veya eksik çalışma organizasyonu olduğunu ileri sürebilir. Uygulamada görüyoruz ki yazılı ve tutarlı kayıt bulunmadığında tanık beyanları belirleyici hale gelebilmektedir.
Serbest zaman kullandırıldığı halde fazla mesai davası açılabilir mi?
Evet, açılabilir. Çünkü asıl mesele işverenin “serbest zaman kullandırdım” demesi değil, bunun gerçekten kanuna uygun olup olmadığının tespitidir. Eğer süreler eksik kullandırılmışsa, altı aylık süre aşılmışsa veya işçi çalışma saatleri içinde ve ücret kesintisi olmadan bu hakkı kullanmamışsa uyuşmazlık devam eder.
Bu nedenle iş mahkemeleri, sadece izin verilmiş olmasına değil, bu iznin hukuki niteliğine bakar. Kanuni şartları taşımayan uygulamalar fazla çalışma ücret borcunu ortadan kaldırmayabilir.
Sık Sorulan Sorular
İşveren tek taraflı serbest zaman kullandırabilir mi?
Hayır, bunu tek taraflı dayatması her durumda geçerli sayılmaz. İşçinin talebi ve kanuni şartlara uygun kullanım önemlidir.
Bir saat fazla mesaiye karşı kaç saat izin verilir?
Fazla çalışmada her bir saat için bir saat otuz dakika serbest zaman hakkı doğar. Fazla sürelerle çalışmada ise bir saat on beş dakika esas alınır.
Serbest zaman altı ay içinde kullandırılmazsa ne olur?
Bu durumda işçi fazla çalışma ücretini talep etmeye devam edebilir. Çünkü kanundaki süre ve kullanım koşulları ihlal edilmiş olur.
Serbest zaman verildi denilirse işçi dava açamaz mı?
Açabilir. Mahkeme verilen sürenin gerçekten kanuni serbest zaman olup olmadığını ayrıca inceler.
Fazla mesai, serbest zaman hakkı veya ücret alacağı konusunda hukuki destek almak için bizimle iletişime geçin.