Tenkis Davası Nedir, Nasıl Açılır? Saklı Pay İhlali, Süreler ve Yargıtay 2026

Tenkis Davası Nedir?

Mirasbırakan, malvarlığını dilediği kişiye bırakma özgürlüğüne sahiptir; ancak Türk Medeni Kanunu bu özgürlüğü bir sınırla donatır: saklı pay. Mirasbırakan, sağlığında bağışlama yaparak ya da vasiyet ve miras sözleşmesiyle saklı paylı mirasçıların kanuni paylarını aşan kazandırmalarda bulunduğunda, ihlal edilen mirasçıya TMK m. 560 uyarınca tenkis isteme hakkı doğar. Tenkis, tasarrufun tamamını yok saymak değil, saklı payı ihlal eden kısmın geriye doğru indirilmesidir.

Pratikte en sık karşılaşılan senaryo şudur: Baba, tek gayrimenkulünü hayattayken karşılıksız olarak üçüncü bir kişiye ya da çocuklarından birine devreder. Miras açıldığında geriye kalan tereke, diğer çocukların veya eşin saklı payını karşılamıyorsa, mağdur mirasçılar bu devrin tenkisini isteyebilir. Tenkis davası, bu dengeyi kuran temel hukuki araçtır ve miras hukukunun en çok dava konusu yapılan alanlarından biridir.

Kimler Tenkis Davası Açabilir? Saklı Payler Ne Kadar?

TMK m. 506’ya göre saklı paylı mirasçılar; altsoy, ana-baba ve eştir. Kardeşler saklı paylı mirasçı değildir; bu nedenle kardeşin saklı payı ihlal edilmişse tenkis davası açılamaz. Saklı pay oranları şöyle işler:

• Altsoy için: Yasal miras payının yarısı.
• Ana-baba için: Yasal miras payının dörtte üçü.
• Eş için: Yasal miras payının dörtte üçü.

Örnek vermek gerekirse; mirasbırakanın eşi ve iki çocuğu varsa, eşin yasal miras payı dörtte birdir ve saklı payı bu payın dörtte üçü, yani 3/16’dır. Çocukların her birinin yasal payı 3/8, saklı payı ise 3/16’dır. Saklı paylar, tenkis davasının matematiksel temelini oluşturur; hangi kazandırmanın saklı payı aşıp aşmadığı bu oranlar üzerinden hesaplanır.

Hangi Tasarruflar Tenkise Tabidir?

Tenkis her kazandırma için kullanılamaz. TMK, tenkise tabi tasarrufları sınırlandırmıştır. Buna göre tenkis konusu yapılabilecek başlıca işlemler şunlardır:

• Bağışlamalar: Sağlığında yapılan karşılıksız kazandırmalar. TMK m. 562 uyarınca mirasbırakanın ölümünden önceki son on yıl içinde yaptığı karşılıksız kazandırmalar da bağışlama sayılır ve tasarruf oranına katılır.
• Vasiyetler: Ölüme bağlı tasarruflarla yapılan kazandırmalar.
• Miras sözleşmeleri: Karşılıklı veya tek taraflı miras sözleşmesiyle yapılan atamalar.
• Gizli bağışlamalar: Düşük bedelle gayrimenkul devri, görünüşte satış ama gerçekte karşılıksız kazandırma, üçüncü kişi yararına taşınmaz rehni veya borç üstlenilmesi gibi, kazanç amacı güdülmeyen işlemler.

Buna karşılık normal bedelle yapılan satışlar, ölüm tarihinden on yıldan önce tamamlanmış karşılıksız kazandırmalar ve terekede gerçek karşılık kalan işlemler tenkis konusu yapılamaz. Tasarruf oranı açısından da TMK m. 561’deki sınır önemlidir: Mirasbırakan, borç ödemek veya mirasçılara kazandırma yapmak amacıyla yapacağı tasarruflarda, mirasın açıldığı andaki malvarlığının yarısını geçemez. Aşan kısım, saklı paylı mirasçıların tenkis isteklerine tabi olur.

Tenkis Davası Nasıl Açılır? Adım Adım Süreç

Tenkis davası, miras hukukundan doğan bir dava olduğundan usul kuralları Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na tabidir. Süreç adım adım şöyle işler:

1. Saklı pay hesabı yapılır: Önce mirasın açıldığı tarihteki tereke belirlenir, ardından kazandırmaların saklı payı aşıp aşmadığı matematiksel olarak ortaya konur. Bu aşama, davanın kaderini büyük ölçüde belirler.
2. Dava dilekçesi hazırlanır: Davacı, kimliği, tereke, ihlal edilen saklı pay ve tenkisi istenen tasarrufu somut biçimde dilekçede gösterir. Hangi tasarrufun ne oranda tenkisinin istendiği açıkça yazılmalıdır.
3. Dava açılır: Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Yetki bakımından dava, HMK’nın miras ilişkilerine getirdiği özel kural gereği mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesinde açılır. Örneğin mirasbırakan İstanbul Kadıköy’de yerleşikse, dava Kadıköy’de görülür.
4. İspat aşaması: Bağışlama tapu kaydı, banka dekontları, tapu harç beyanları, tanık beyanları ve uzman incelemesiyle ispat edilir. Düşük bedelli devirlerde gerçek bedelin ne olduğu, harç beyanı ve emsal değere göre incelenir.
5. Karar ve sonuç: Mahkeme, saklı payı ihlal eden kısmın tenkisine karar verir. Tenkis orantılı yapılır; tasarrufun tamamı değil, sadece ihlal eden bölümü iptal edilir.

Tenkis Davasında Süre: 1 Yıl ve 10 Yıl Kuralı

Tenkis davasında süre kuralı, davacılar için en kritik aşamadır ve davaların önemli bir bölümü yalnızca süreden reddedilir. TMK m. 573’e göre tenkis davası, mirasçının tasarrufu ve tasarrufun tenkise tabi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her halde mirasın açıldığı tarihten başlayarak on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.

Buradaki “öğrenme” unsuru Yargıtay uygulamasında sık tartışma yaratır: Mirasçının yalnızca devrin yapıldığını bilmesi yetmez; devrin karşılıksız yani tenkise tabi bir bağışlama olduğunu bilmesi gerekir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin yerleşik uygulamasında, sürenin başlangıcında mirasçının hem tasarrufun varlığından hem de saklı payını ihlal ettiğinden haberdar olması aranır. Bu nedenle öğrenme tarihinin ispatı, tanık ve yazılı delille titizlikle kurulmalıdır. On yıllık mutlak süre ise her koşulda üst sınırdır; öğrenme ne kadar geç olursa olsun, mirasın açılmasından itibaren on yıl geçtikten sonra dava yoluna gidilemez.

Tenkis Tutarı Nasıl Hesaplanır?

Hesaplama iki adımda yapılır. Önce saklı pay belirlenir, sonra bu payın ne kadar ihlal edildiği çıkarılır. Tenkis, TMK m. 570 uyarınca kısmi olarak uygulanır: İndirim, ihlali gidermeye yetecek ölçüde yapılır ve tasarruf oranı ihlalin gerektirdiği sınırın ancak biraz üzerinde ise tenkis istenemez.

Bir örnekle açıklayalım: Mirasbırakanın terekesi ölüm tarihinde 4.000.000 TL olsun. Sağlığında üçüncü bir kişiye 3.500.000 TL değerinde bir gayrimenkulü karşılıksız devretmiş olsun. Mirasçı olarak yalnızca bir oğlu bulunsun. Oğlun yasal miras payı tamamı, saklı payı ise yarısı, yani tereke üzerinden 2.000.000 TL’dir. Bağışlama, kalan terekeyi bu saklı payın altına indirdiğinden ihlal vardır; oğul, bağışlamanın saklı payını ihlal eden kısmının tenkisini isteyebilir. Mahkeme, ihlal eden tutar üzerinden indirim yaparak dengeyi kurar. Bu örnekteki gibi hesaplamalar somut terekeye göre değişir; her dosyada önce eksiksiz bir tereke envanteri çıkarılması gerekir.

Yargıtay Uygulaması: Tenkis ve Muvazaa İlişkisi

Uygulamada tenkis davası, sıklıkla muris muvazaası kavramıyla karıştırılır. İki kurum birbirinin alternatifi olabilir ama dayanakları farklıdır. Muris muvazaasında mirasbırakan, gerçekte bağışlama niyetiyle, ancak tapuda satış göstererek devir yapar. Bu halde mağdur mirasçı, muvazaayı ispat ederse tapu iptal ve tescil davasıyla devrin tamamının ortadan kaldırılmasını isteyebilir. Bu davalara Yargıtay 14. Hukuk Dairesi bakmaktadır ve dairenin yerleşik içtihatlarına göre muvazaa, “mirasbırakanın gerçekte devir niyeti olmaksızın, aldatıcı bir görünüş yaratması” şeklinde tanımlanır.

Bu alandaki köklü içtihat, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 16.10.1991 tarihli ve E. 1991/1-536, K. 1991/589 sayılı kararıdır. HGK bu kararında, murisin işlemi aile reisliği yetkisini kötüye kullanarak, ailenin desteğinden yoksun kalacak mirasçıların rızası alınmadan ve gerçek iradesi dışında yaptığı görünüşte satışların muvazaalı ve hükümsüz olacağını belirtmiştir. Bu karar bugün hâlâ muvazaa davalarının temel dayanağıdır.

Tenkis ile muvazaa arasındaki pratik fark şudur: Muvazaalı işlemin tamamı iptal edilirken, tenkiste yalnızca saklı payı ihlal eden kısım indirilir. Muvazaanın ispatı güçtür ve tanık dahil her türlü delile başvurulabilir; tenkiste ise bağışlamanın varlığı genellikle tapu kaydından bellidir, tartışma daha çok süre ve hesaplamada yoğunlaşır. Mirasbırakan hâlâ hayattaysa dava yolu değişir: Tenkis davası ancak mirasın açılmasıyla doğar; muris sağken saklı pay korunamaz.

Tenkis Davasında Sık Yapılan Hatalar

Dosya yoğunluğumuzda tenkis davalarının reddine yol açan hatalar belirgin bir örüntü taşır:

• Süreyi kaçırmak: Mirasın açıldığını öğrenip de bağışlamayı geç fark etmek. Bir yıllık öğrenme süresi kısadır; tereddüt edildiğinde hemen hukuki kontrol yapılmalıdır.
• Yanlış dava türü seçmek: Muvazaalı devirde tenkis yerine tam iptal, ya da tam tersini istemek. Dava türü, ispat gücü ve sonuçları doğrudan etkiler.
• Terekeyi eksik belirlemek: Borçların, vefat öncesi harcamaların ve bağışlamaların eksik sayılması saklı pay hesabını bozar ve davanın reddiyle sonuçlanır.
• Kardeşi davalı göstermek: Tenkiste davalı, kazandırma alan kişidir; ancak tüm mirasçıların davaya katılması çoğu kez zorunludur ve dava arkadaşlığı eksik kurulursa dosya eksik davalıdan düşer.
• Delili temkinli kullanmamak: Düşük bedelli devirlerde harç beyanı ve emsal değer raporu, en güçlü ispat araçlarıdır ve dilekçede baştan gösterilmelidir.

Sık Sorulan Sorular

Tenkis davasını kim açabilir, kardeş de dava açabilir mi?

Tenkis davasını yalnızca saklı paylı mirasçılar açabilir: altsoy (çocuklar, torunlar), ana-baba ve eş. Kardeşler TMK m. 506 anlamında saklı paylı mirasçı olmadığından, kardeş lehine yapılan bağışlamanın diğer kardeşler tarafından tenkisi istenemez. Kardeşler yalnızca yasal miras payları üzerinden muvazaa veya muris muvazaası iddiasıyla farklı dava yollarına gidebilir; ancak bu davalar tenkis rejiminin değil, iptal rejiminin konusudur. Saklı pay sahibi olup olmadığınız, mirasbırakana olan hısımlık bağınıza ve diğer hayatta kalan mirasçılara göre değişir.

Tenkis davası hangi sürede açılmalıdır?

TMK m. 573 uyarınca tenkis davası, mirasçının tasarrufu ve tasarrufun tenkise tabi olduğunu öğrendiği tarihten itibaren bir yıl içinde açılmalıdır. Her halde mirasın açıldığı tarihten itibaren on yıl geçmesi halinde dava zamanaşımına uğrar. Bir yıllık süre hak düşürücü niteliktedir; yani mahkeme süreyi re’sen (kendiliğinden) gözetir ve davalı ileri sürmese bile dosyada araştırılır. Öğrenme tarihinin ispatı davanın en hassas noktasıdır; bu tarihi gösteren tanık, yazışma, tespit ve vasiyeti verme davası gibi deliller dosyaya erken katılmalıdır.

Tenkis davasında görevli ve yetkili mahkeme hangisidir?

Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Yetki konusunda ise HMK’nın miras ilişkilerine getirdiği özel kural uygulanır ve dava, mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesinde açılır. Mirasbırakan son döneminde farklı illerde kalmış olsa bile ölüm anındaki yerleşim yeri esas alınır. İstanbul gibi büyükşehirlerde birden fazla adliye bulunduğundan, dava mirasbırakanın son adresinin bağlı olduğu adliyedeki asliye hukuk mahkemesinde görülür. Yanlış mahkemede açılan dava, süre kaybına ve delillerin toplanmasında gecikmeye yol açar; bu nedenle dava öncesi adres ve nüfus kaydı tespiti yapılmalıdır.

Hayattayken bana devredilen taşınmaz tenkise konu olabilir mi?

Evet, olabilir. Mirasbırakan hayattayken size karşılıksız olarak bir taşınmaz devretmişse, bu işlem bir bağışlamadır ve diğer saklı paylı mirasçıların saklı paylarını ihlal ediyorsa tenkise tabi olur. Ayrıca TMK m. 562 uyarınca son on yıl içinde yapılan karşılıksız kazandırmalar da tasarruf oranına dahildir. Düşük bedelle yapılmış görünüşte satışlar da, gerçek bedel ödenmediği ispatlanırsa bağışlama sayılır. Ancak işlem gerçek piyasa değeriyle yapılmışsa ya da on yıldan önce tamamlanmış karşılıksız devirse, kural olarak tenkis yolu kapalıdır; somut dosyanın kapsamına göre sonuç değişir.

Tenkis kararı alınırsa bağışlanan mal ne olur?

Tenkis kararıyla bağışlama, yalnızca saklı payı ihlal eden ölçüde indirilir; işlemin tamamı ortadan kalkmaz. Kazandırma konusu belirli bir eşya, örneğin bir taşınmaz ise ve ihlal bu eşyanın tamamını kapsıyorsa, mahkeme öncelikle aynı eşyanın iadesine (tapu iptali yerine tenkis koşulları içinde iade) hükmedebilir; iade mümkün değilse değeri üzerinden tenkis bedeli ödenir. Kazandırma alan kişi malı üçüncü kişiye devretmişse, iyi niyetli üçüncü kişi korunur ve bu durumda bedel üzerinden hesap yapılır. Tenkis, iptal davasından farklı olarak oransal çalıştığı için matematiksel hesap hükmün kapsamını doğrudan belirler.

Tenkis davası ile tapu iptal davası arasındaki fark nedir?

Tapu iptal ve tescil davası, işlemin tamamının ortadan kaldırılmasını istemeğe dayanır ve tipik olarak muvazaa iddiasıyla açılır; muvazaa ispatlanırsa devir hiç yapılmamış gibi terekeye döner. Tenkis davasında ise işlem geçerli kabul edilir, yalnızca saklı payı aşan kısım indirilir; bu nedenle kısmi ve hesap odaklı bir davadır. Muvazaa davasında ispat yükü ağırdır ve davacı mirasbırakanın gerçek iradesinin devir olmadığını göstermelidir; tenkiste ise bağışlamanın varlığı çoğunlukla tartışmasızdır, tartışma saklı pay hesabı ve süre üzerinedir. İki dava yolunun koşulları farklıdır ve somut olaya göre yalnızca biri uygun olur; strateji seçimi dosyanın delil durumuna göre yapılmalıdır.

Sonucunuzun Hukuki Olarak Değerlendirilmesi

Tenkis davaları, yüzeyde basit görünen ama saklı pay hesabı, tasarruf oranı, süre başlangıcı ve dava türü seçimi gibi her biri sonucu belirleyen teknik eşikler içeren davalardır. Yanlış dava türü ya da kaçırılan bir yıllık süre, dosyayı teknik nedenle bitirir. Mirasbırakanın devirlerini, saklı payınızın ihlal edilip edilmediğini ve dava yolu seçiminizi bir avukatın matematiksel hesapla birlikte değerlendirmesi en güvenli yoldur. Durumunuzu ayrıntılı bir hesaplamayla inceletmek için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Yazan: Av. Merve Arı | İstanbul Barosu
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza ilişkin değerlendirme için avukata danışınız.